Tại các nước châu Âu và một số nước khác người ta chỉ dùng mạch ba góc để làm nguyên liệu chế rutin.
Tên khoa học:
Fagopyrum escuicnium Moench. (Fagopyrum sagittatum Cilib).
Thuộc họ Rau răm Polygonaceae.
Tên khác:
Tam giác mạch, lúa mạch đen, kiếu mạch, sèo (Lào Cai, Yên Bái).
Bộ phận dùng:
- Lá và hoa.
Dạng sống và sinh thái:
- Mạch ba góc là một cây thuộc thảo, có nhiều cành, cao từ 0,40 đến l,70m, trung bình 0,70m thàn hình trụ, màu xanh hay đỏ. Lá nguyên đơn, mọc cách, mép nguyên, có bẹ chìa, lá phía dưới hình tim, đấu hơi nhọn, có cuống, lá phía trên giống hình mũi tên, không có cuống. Gân lá hình chân vịt. Hoa mọc thành chùm ở ngọn và nách lá. Hoa lưỡng tính, chỉ có một vòng bao hoa, màu trắng, đỏ hoặc trắng hồng. Bao hoa có 5 bản tồn tại trên quả. Nhị 8. Nhụy có 3 vòi rời nhau. Bầu thượng có tuyến mật ở xung quanh. Quả khô có 3 góc gồm 2 lần vỏ, lớp vỏ ngoài đen xám khi già, lớp vỏ hạt vỏ trong mọng, màu trắng vàng, bao hoa tồn tại. Hạt nội nhũ bột.
Thành phần hóa học:
- Tỷ lệ rutin trong cây thay đổi tùy theo bộ phận, mùa thu hái và cách phơi sấy. Theo Couch (1944) nghiên cứu mạch ba góc trổng tại 4 địa
phương khác nhau của Nhật Bản và cách thu hoạch khác nhau đã đi tới những kết luận sau đây:
Tỷ lệ rutin trong 100 phần nguyên liệu
|
Nguyên liệu |
Trung |
Cao nhất |
Thấp nhất |
|
Toàn cây (trừ bỏ rễ) |
2,07 % |
8,56 % |
0,43 % |
|
Lá và hoa |
2,50 % |
6,37 % |
1,16 % |
Tỷ lệ trong lá cao nhất, ví dụ như trong lô lá và hoa có tỷ lệ rutin cao nhất là 6,37% thì riêng trong lá tỷ lệ 7,92%, còn trong hoa là 4,15%, tỷ lệ rutin trong thân thấp nhất 0,4%.
Trong quá trình phát triển của cây tỷ lệ rutin cũng thay đổi: Người ta nhận thấy tỷ lệ rutin cao nhất vào khi hoa mới nở (ước 26 ngày sau khi gieo hạt). Tuy nhiên đặc biệt có cây cho hiệu suất cao nhất khi hái vào thời kỳ 40-54 ngày sau khi gieo hạt, lượng rutin tăng tới 3,5-4 lần so với hiệu suất nói trên.
Thời gian và nhiệt độ phơi sấy nguyên liệu
cũng rất ảnh hưởng: Phơi nhanh (40 đến 60 phút) ờ nhiệt độ 90 đến 105" rutin bị hao hụt ít nhất (38%), nhiệt độ thấp nhưng sấy kéo dài, hoặc trên 105° mà rút ngắn thời gian thì hiệu suất hụt từ 70 đến 100%.
Hiệu suất trung bình tính từ 2 đến 6%.
Công dụng và cách dùng:
Hiện nay nhân dân ta tại một số vùng chỉ mới trồng cây mạch ba góc để làm thức ăn cho gia súc và người. Một sô' nơi dùng lá nấu canh ăn cho sáng mắt, thính tai.
Ta đang bắt đầu nghiên cứu để dùng lúa mạch ba góc làm nguyên liệu chế rutin. Tại các nước châu Âu và một số nước khác người ta chỉ dùng mạch ba góc để làm nguyên liệu chế rutin.
