Tại Inđônêxya (đảo Boócnêô) người ta dùng dầu đài hái để xoa bụng những người phụ nữ mới ở cữ, đồng thời cho phụ nữ uống nước sắc gừng. Người ta còn trộn tro lá địa liên với dầu đài hái và dầu dừa để bồi vào vú phụ nữ bị sưng.
Tên khoa học:
Hodgsonia macrocarpa (Blume) Cogn. (Trichosanthes macrocarpa Blume),họ Bí Cucurbitaceae.
Tên khác:
Du qua, dây mỡ lợn, dây hái, then hái, mướp rừng, dày sắn, mak khing (Lào), Kigarasu-uri (Nhật).
Bộ phận dùng:
Cả cây.
Dạng sống và sinh thái:
- Đài hái là một loại dây leo, mọc khỏe, thân nhẵn, có thể dài hơn 30m. Lá hình tim, phiến chia 3 hay 5 thùy và rộng chừng 15-25cm, mặt trên màu xanh lục, mặt dưới màu nhạt hơn, dai, cứng nhẵn; thùy thuôn dài đầu nhọn. Khi còn non lá có thể dài không chia thùy hay chỉ có 2 thùy. Tua cuốn to khỏe và quăn xoắn. Hoa đực mọc thành chùm với dạng ngù. Hoa cái đơn độc, ở kẽ lá. Quả hình cầu, to băng đầu người, đườngkính có thể đạt tới 20cm, trên có chừng 10-12 khía trông không rõ, cùi trắng. Hạt từ 6 đến 12, rất to, dài tới 8 cm, rộng tới 5cm, hình trứng, dẹt, có lá mầm rất phát triển, một mặt phẳng mội mặt khum.
- Thường được thu hoạch tại các tỉnh Hà Tuyên, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Bắc Thái, Thanh Hóa, Nghê Tĩnh và các tỉnh miền núi nói chung.
Có mọc cả ở một số tỉnh miền nam Trung Ọuốc, Ấn Độ, Indonêxya, MaLaixia, Nhật Bản.
- Mùa thu hái qủa vào các tháng 11-12 đến tháng 1-2 năm sau.
Thành phần hóa học:
Hạt chứa rất nhiều dầu, tỷ lệ có thể đạt tới 60-65%. Dầu hơi đặc, màu vàng nhạt, không mùi, không vị, gần giống mỡ lợn, do đó có nơi còn gọi cây này là cây mỡ lợn. Để lắng, dầu sẽ tách thành hai lớp, lớp trên chứa chừng 20% panmitin, lớp dưới gồm chủ yếu là chất olein.
Hạt sống có vị đắng và có thể chứa một chất đắng, có thể là một ancaloit, hoặc một glucozit, hoặc một chất độc khác. Tuy nhiên hạt không thấy có độc tính, vì đồng bào những vùng có cây này vẫn dùng nướng ăn hay giã với muối ăn như ta ăn muối lạc.
Công dụng và cách dùng:
- Tại Việt Nam, qủa và hạt đài hái ít thấy được dùng làm thuốc. Đồng bào những nơi có cây chỉ lấy hạt để ép làm dầu để ăn thay mỡ lợn, hay để thắp đèn. Có khi nướng chín mà ăn.
- Tại Inđônêxya (đảo Boócnêô) người ta dùng dầu đài hái để xoa bụng những người phụ nữ mới ở cữ, đồng thời cho phụ nữ uống nước sắc gừng. Người ta còn trộn tro lá địa liên với dầu đài hái và dầu dừa để bồi vào vú phụ nữ bị sưng.
- Lá đài hái còn dùng sắc hay đốt lấy khói xông chừa bệnh loét mũi.
- Thân đài hái ép lấy nước cũng dùng nhỏ mũi để chữa bệnh loét mũi.
